پس از گذشت چندین دهه از توجه باستان شناسان به مناطق حاشیه ای هلال حاصلخیز، امروزه دیگر بخش های مرکزی و شرقی فلات ایران و هم چنین جنوب ترکمنستان نیز درزمینهٔ مطالعات نوسنگی و در کل فرهنگ های پیش ازتاریخی از اهمیت خاصی برخوردارند؛ بااین حال، تا همین دهۀ گذشته وضعیت باستان شناسی نوسنگی شمال شرق ایران برخلاف نواحی هم جوارش به علت عدم فعالیت های دامنه دار و انتشارات علمی تا حد زیادی تحت سیطرۀ باستان شناسی مرکز فلات ایران و یا نگاه باستان شناسان شوروی از جنوب ترکمنستان بوده است. تپه پهلوانِ جاجرم به عنوان محوطه ای با آثار و بقایای دوره های نوسنگی جدید، مس وسنگ انتقالی و هم چنین دوران میانۀ اسلامی اگرچه که توسط «اسپونر» و سپس «ماسودا» بازدید و گزارش شد؛ اما تا سال های 1393 و 1396 هیچ فعالیت علمی برروی آن صورت نگرفت. این محوطه با وسعتی حدوداً 5/2 هکتار به سبب ساخت وسازهای قلعه و برج وباروی دوران اسلامی تقریباً به شکل دایره ای درآمده که در میانۀ کریدور طبیعی جاجرم، بین مناطق کویری جنوب البرز و نواحی نیمه کوهستانی شمال آن قرار دارد. هدف از انتشار این پژوهش مشخص نمودن جایگاه استقراری تپه پهلوان در جدول توالی گاه نگاری دوران نوسنگی شمال شرق فلات ایران و معرفی موادفرهنگی این دوره است. کاوش لایه نگاری و گمانه زنی های حفرشده موجب شناسایی لایه های نوسنگی جدید و حضور مواد فرهنگی چخماق /جیتونی با خصوصیات مشترکی از جنبه های فرهنگی محوطه های دوسوی شمال و جنوب البرز گردید؛ اگرچه که نشانه ای از معماری پیش از تاریخی در 5 گمانۀ کاوش شده در این تپه یافت نشد، اما براساس شباهت های سفالی و هم چنین نتایج هفت نمونۀ تاریخ گذاری کربن14 طی دو فصل، بازۀ زمانی 4800-5800 پ.م. و در کل اوایل هزارۀ ششم تا اوایل هزاره پنجم پیش ازمیلاد برای طول استقرار نوسنگی جدید و مس وسنگِ انتقالی در این تپه پیشنهاد شده است.

در این نوشتار مصنوعات سنگی به دست آمده از سه محوطه در بخش شرقی استان کردستان مورد مطالعه قرار می گیرد. دوره مس و سنگ با سنت های سفالی متفاوت نسبت به دوره قبل در زاگرس نمایان می شود؛ این تغییرات در مصنوعات سنگی علاوه بر ابزارهای متنوع عمدتا در ظهور گونه ای از تیغه های بلند و تیغه های داس بسیار منظم و استاندارد ظاهر می شود. با توجه به فراوانی یافته ها، پرسش اصلی در این مقاله این است که فناوری و کارکرد ابزارها در دوره مس و سنگ چگونه بوده است؟ این مطالعه نشان می دهد که در این دوره برای جدا کردن برداشته از سنگ مادر، در مراحل اولیه از شیوه ضربه مستقیم با چکش سخت و در مراحل ابزارسازی از شیوه فشاری استفاده شده است. هم چنین تیغه های بلند و تیغه های داس به دست آمده، با وجود این که از منظر فن تولید، شیوه فشاری تداوم دوره نوسنگی زاگرس است؛ اما ازنظر ابعاد و هم چنین نسبت طول تیغه ها به عرض آن ها در یک طبقه جدید که شاخصی نویافته برای دوره مس و سنگ است، معرفی می شوند. وجود ابسیدین و نبود شواهدی از ساخت تیغه های داس از نوعی چخماق تیره رنگ خالص، احتمال ساخت تیغه های تولید شده از این گونه در کارگاه های تخصصی خارج از محوطه و وارداتی بودن آن ها به این محوطه ها را نشان می دهد. نتایج نشان می دهند که شروع ساخت تیغه های داس منظم از دوره مس و سنگ جدید آغاز می شود و مهارت ساخت این ابزارها بدون شک مرتبط با وجود افرادی است که تخصص و توانایی خاصی برای این تولیدات داشته و این ابزارها را در مناطق خاصی توزیع می کرده؛ چراکه کمترین دورریز از نوع چخماق مرغوب این تیغه ها در محوطه ها یافت نشده است. درحالی که اغلب دورریزها متعلق به گونه های سنگ چخماقی هستند که در آبرفت رودخانه متصل به محوطه است.

تپه گوراب ملایر از محوطه های مهم ایران در دوران پیش ازتاریخ است که در شهرستان ملایر استان همدان قرار دارد. برخلاف تپه گودین، در تپه گوراب، گذار از دورۀ مس وسنگ به دورۀ مفرغ بدون گسست بوده و داده های عصر مفرغ آن از نوع فرهنگ کورا-ارس است. فرهنگی با پهنۀ جغرافیایی گسترده که تبیین علت و نحوۀ گسترش آن از مسائل جذاب باستان شناسی است. پتروگرافی که از روش های علمی مورداستفاده در علوم زمین شناختی است؛ براساس خصیصه های نوری هر کانی اقدام به شناسایی کانی ها می کند. یافته های سفالی تپه گوراب فرصتی مناسب فراهم کرد تا گذار از مس وسنگ جدید به مفرغ قدیم که موضوع مورد بحث مهمی در باستان شناسی ارزیابی کرد. هدف از پژوهش حاضر درک ساختار کانی های سفال های تپه گوراب با تأکید بر گذار از مس وسنگ جدید به مفرغ قدیم و درک تأثیرگذار و تغییرات فرهنگی بر ساختار سفال های محوطه است. پرسش های پژوهش حاضر عبارتنداز: ساختار کانی ها در دوره های مس وسنگ و مفرغ شامل کدام کانی هستند و نشانگر چه نوع ساختار زمین شناسی هستند؟ گذار و تغییر فرهنگی چه تأثیر بر ساختار سفال داشته اند و در صورت تغییر، این رخ داد را چگونه می توان در بافت و بستر نظریات باستان شناسی تفسیر کرد؟ مطالعه به روش پتروگرافی بر روی 20 نمونه سفال به دست آمده از کاوش که 10 نمونۀ آن از دورۀ مس وسنگ جدید و 10 نمونۀ آن از کورا-ارس است، نشان داد سفال های تپه گوراب در گذار از مس وسنگ جدید به مفرغ دچار تغییرات عمده در بافت شده است و اگرچه تولید این سفال ها در منطقه صورت گرفته است، اما منابع خاک و تکنیک ساخت دچار تغییرات اساسی شده است.

منطقه ی سرایان، یکی از مناطق مورد مطالعه ی باستان شناسی خراسان جنوبی در سال های اخیر است که تاکنون مطالعات زیادی در آن انجام نگرفته و پس از بررسی آن در سال های اخیر بود که به توانمندی ها و قابلیت های آن در دوره های مختلف، بالاخص پیش ازتاریخ، تا حدودی پی برده شد. این منطقه از منظر طبیعی دو بخش کوهستانی و دشت را دربر می گیرد که به لحاظ زیست محیطی مکان های مطلوبی را برای شکل گیری استقرارها در گذشته فراهم می کرده است؛ همان گونه که شکل گیری استقرارهای اولیه تاکنون، همیشه وابسته به انواع مختلف عوامل زیست محیطی بوده اند. یکی از روش های بررسی و شناسایی عوامل موردنظر در مطالعات باستان شناسی مطالعه ی الگوی استقرار و تحلیل استقراری است که به بررسی شکل گیری محوطه های باستانی در انواع بسترهای محیطی می پردازد. به نظر می رسد برهمکنش های انسان با محیط در دشت جنوب سرایان شکل گیری یک منظر متمایز را به دنبال داشته است. پژوهش حاضر به مطالعه ی 16 استقرار متعلق به عصر مس وسنگ و مفرغ در منطقه ی سرایان می پردازد که در بررسی باستان شناسی بخش مرکزی سرایان شناسایی شدند. این پژوهش برای نخستین بار به بازشناسی مبحث الگوی استقراری در دوران پیش ازتاریخ در این منطقه می پردازد. مهم ترین پرسش های موجود، چگونگی شکل گیری استقرارها در منطقه و نوع متغیرهای موثر در شکل گیری زیستگاه ها در دوران مس وسنگ و مفرغ می باشد؛ به همین دلیل، ابتدا مقایسه ی گونه شناختی داده ها و گاهنگاری نسبی استقرارها انجام گردید و سپس با استفاده از نرم افزار GIS به تحلیل و شناسایی الگوهای استقراری منطقه ی سرایان با فاکتورهای مختلف جغرافیای طبیعی و انسانی پرداخته شد. براین اساس، متغیرهای گوناگونی از قبیل: میزان بارش، رودخانه ها و بسترهای محیطی مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفتند. با این تحلیل ها مشخص گردید که نقش متغیرهای مختلف از قبیل: کد ارتفاعی، وضعیت دمایی، دسترسی به منابع آب دایمی در شکل گیری زیستگاه ها مشهود است. حتی تعدادی از محوطه ها در حاشیه ی رودخانه های دایمی ایجاد شده اند.

در سال های اخیر در بررسی های مختلفی که در منطقۀ چهارمحال وبختیاری و در نقاطی مانند فارسان، اردل و میانکوه صورت گرفته، شمار زیادی محوطه مربوط به دورۀ مس وسنگ یافت شده است؛ از سطح این محوطه ها، سفال هایی به دست آمده که پژوهش های نخستین روی این سفال ها نشان دهندۀ ارتباط و نزدیکی بسیار زیاد سفال منطقه با سفال های دورۀ مس وسنگ در فارس (باکون الف و ب)، خوزستان (شوشان میانه و جدید) و تاحدودی مرکز فلات و غرب ایران است؛ ازاین رو، استفاده از روش های آزمایشگاهی برای مطالعۀ این گونه های سفالی ضروری به نظر می رسید تا ابتدا به فن ساخت و برخی ویژگی های فنی این گونه های سفالی پی برده شود و هم چنین مشخص شود که این سفال ها علاوه بر شباهت های ظاهری مانند: رنگ، نقش و فرم، ازنظر ساختاری و فنی نیز با نمونه های هم زمان مناطق مجاور شباهت دارند یا خیر(؟)؛ چراکه میزان تأثیرپذیری مردمان زاگرس مرتفع از مناطق هم جوار در این مورد مهم می تواند ما را درپی بردن به ارتباطات اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی (برهم کنش های) ساکنان این منطقه در عصر مس وسنگ یاری کند. به همین دلیل برای رسیدن به اهداف موردنظر، تلفیقی از روش های میدانی، کتابخانه ای و آزمایشگاهی به کار بسته شد و تعداد 32 نمونۀ سفالی که از سطح محوطه های پیش ازتاریخی منطقۀ چهارمحال وبختیاری، خوزستان و فارس جمع آوری شده با انجام مطالعات پتروگرافی مورد تجزیه وتحلیل قرارگرفت. درنهایت با بررسی ویژگی های فنی و کانی شناسی این نمونه ها، مشخص شد که سفال دورۀ مس وسنگ میانی زاگرس مرتفع دست ساز بوده، پخت کافی دارند و از مواد معدنی به عنوان مادۀ چسبانندۀ آن ها استفاده شده است، علاوه بر این که سفال این دورۀ هم چون ویژگی های ظاهری، در فن ساخت و ویژگی های فنی هم شباهت بسیار به سفال هم زمان فارس و خوزستان داشته و درواقع این نمونه ها با تأثیرپذیری از سفال باکون و شوشان میانه و جدید ساخته شده است.

رود ارس و انشعابات آن با گذشتن از سرتاسر دشت مغان، شرایط زیست محیطی مناسبی برای تشکیل استقرارگاه های انسانی فراهم نموده است. شرایط مختلف طبیعی، خاک مناسب و مراتع غنی، استقرارگاه های انسانی در دوره های مختلف فرهنگی-تاریخی را پذیرا بوده است. در این محدوده به دلیل ساخت وساز و تسطیح بسیار گسترده ی اراضی دشت مُغان توسط ادارات مختلف، سازمان ها، نهادها و کشاورزان، این محوطه ها بخشی از بین رفته و بخشی که باقی مانده، در معرض نابودی قراردارند؛ ازجمله محوطه های در معرض نابودی، تپه ایدیر است که در سال 1383 ش. در فصل دوم بررسی باستان شناسی دشت مغان شناسایی شد. از اهداف مهم این پژوهش، معرفی و تحلیل یافته های این محوطه است. تپه ایدیر از لحاظ قدمت به عنوان اولین محوطه ی دوره ی مس وسنگ در این ناحیه بود، چنان که پیش از شناسایی این تپه، تنها چند محوطه ی عصرآهن و دوره ی تاریخی در این ناحیه معرفی شده بود؛ با این وصف، مطالعه ی محوطه ی مذکور امری ضروری به نظر می رسد؛ چراکه از یک سوی اطلاعات پیش ازتاریخی از این محوطه کسب می گردد و سوی دیگر وضعیت گاهنگاری حوزه ی مورد مطالعه بازنگری می شود. روش پژوهش جستار پیش رو بر مبنای یافته های بررسی نظام مند و کاوش لایه نگاری استوار بوده و سعی شده است که به برخی از پرسش های مطرح شده در کنار گونه شناسی سفال ها، پاسخ مناسب داده شود. پرسش های این پژوهش شامل: چگونگی تغییرات فناوری و تزئینی سفال های مس وسنگ ایدیر و همچنین چگونگی وضعیت نفوذ فرهنگ عبید در این محوطه است؟ با وجود سفال های فرهنگ دالما در مجموعه یافته های ایدیر، جایگاه این فرهنگ در این محوطه چگونه است؟ فرهنگ بومی چه تأثیراتی بر تولیدات سفالی دارد؟ و در انتها، پژوهش حاضر با فرض این موضوع که سفال های مس وسنگ ایدیر الگوی بومی دارند و همراه با تعاملاتی که داشته، در یک برهم کنش فرهنگی، دارای سنت سفالگری یکسان با مناطق نواحی همجوار خود است؛ موضوعی که نتایج بررسی سفال مس وسنگ ایدیر آن را تأیید می نماید.

عصر مس وسنگ ازجمله ادوار دارای اهمیت پیش ازتاریخ ایران است. تحولات این دوره در زاگرس مرکزی در ادامه دوره نوسنگی ظهور نموده است. از مناطق مهم زاگرس مرکزی که دارای استقرارگاه های زیادی در رابطه با عصر مس وسنگ بوده، دشت سیلاخور در شمال لرستان است. با وجود غنای فرهنگی دشت سیلاخور در عصر مس وسنگ، تاکنون مطالعه هدفمندی به منظور روشن نمودن وضعیت مس وسنگ این ناحیه صورت نگرفته است. در این راستا، به منظور روشن شدن الگوهای استقراری عصر مس وسنگ دشت سیلاخور، این مطالعه که چکیده ای از بررسی های باستان شناسی احمد پرویز و مطالعات هدفمند نگارندگان است، ارایه می گردد. نگارندگان در این پژوهش سعی در یافتن پاسخ پرسش های ذیل داشته اند: الگوهای استقراری دشت سیلاخور در عصر مس وسنگ به چه صورت بوده است؟ تغییرات الگوهای استقراری در ادوار قدیم، میانی و جدید عصر مس وسنگ دشت سیلاخور را چگونه می توان تحلیل نمود؟ به نظر می رسد چند عامل منابع آبی، ارتفاع از سطح دشت سیلاخور و راه های ایلات در شکل گیری استقرارگاه های این ناحیه در عصر مس وسنگ موثر بوده اند. بررسی ها و مطالعات انجام شده در این دشت تاکنون 80 محوطه باستانی را در رابطه با عصر مس وسنگ نشان داده است. برخی از این محوطه ها دارای هر سه دوره قدیم، میانی و جدید عصر مس وسنگ هستند. اطلاعات مکانی گردآوری شده در این پژوهش، از روش مطالعات علم GIS و با اجرا شدن در نرم افزار ArcGIS 10. 3 مورد مطالعه قرار گرفته اند. مبنای این مطالعات، فاصله هر محوطه استقراری با نزدیک ترین رودخانه و سطح ارتفاع آن نسبت به دشت سیلاخور است. این نقشه ها در هر سه دوره قدیم، میانی و جدید عصر مس وسنگ دشت سیلاخور اجرا شده اند.

ناحیه ی هوراند که در بخش شرقی شمال غرب ایران واقع شده، هرچند فرهنگ های مختلف پیش ازتاریخی را درخود جای داده، اما جایگاهِ توالی فرهنگی آن در گاهنگاری حوزه ی شمال غرب ایران چندان شناخته شده نیست. از آنجایی که این ناحیه به عنوان پل ارتباطی بین منتهی الیه شرقی و غربی در شمال غرب ایران محسوب می شود، می تواند نقش مهمی را در تبیین فرهنگ های هزاره ی ششم تا چهارم قبل از میلاد ایفا کند و گاهنگاری نسبتاً جدیدی را ارائه دهد. برای دستیابی به گاهنگاری نسبی ناحیه ی مورد مطالعه و پی بردن به روند جریانات فرهنگی ناحیه ی قره داغ در دوره ی مس وسنگ، پرسش های ذیل مطرح گردید؛ 1-وضعیت توالی گاهنگاری این حوزه در دوره ی نوسنگی تا پایان مس وسنگ چگونه بوده است؟ فرضیه ی اصلی در ارتباط با این پرسش، وجود دوره های نوسنگی، دالما، پیزدلی و مس وسنگ جدید 2 و 3 در حوزه ی هوراند است. 2-تعاملات فرهنگی درون و برون منطقه ای در دوره های مورد نظر از چه ویژگی هایی برخوردار بوده است؟ در مقاله ی حاضر، تلاش بر این است که با مطالعه ی توصیفی-تحلیلی یافته های سفالی به وضعیت نسبتاً روشنی از افق های فرهنگی و جدول گاهنگاری منطقه در دوره ی نوسنگی و مس وسنگ دست یافت. به عنوان نتیجه نهایی می توان وضعیت توالی فرهنگی و گاهنگاری در بخش شرقی شمال غرب ایران را بدین صورت ترسیم نمود: دوره ی انتقالی نوسنگی متأخر به مس وسنگ قدیم (5400-5000 ق. م. )، مس وسنگ قدیم/دالما (5000-4500 ق. م. )، مس وسنگ جدید 1/پیزدلی (4500-4200 ق. م. ) و مس وسنگ جدید 2-3 (4200-3600/3700 ق. م. ). بر این اساس در می یابیم که در این حوزه، توالی گاهنگاری بدون وقفه ای از اواخر دوره ی نوسنگی تا پایان دوره ی مس وسنگ جدید 2 و 3 جریان داشته است. به تدریج در طول هزاره ی چهارم در شمال و جنوب، فرهنگ مس وسنگ جدید 2 و 3 به دلیل گسترش فرهنگ کورا-ارس تحت تأثیر قرارگرفته و سرانجام پس از یک دوره ی همزیستی، فرهنگ کورا-ارس جایگزین این فرهنگ شده است.

زاگرس مرکزی و نواحی شرقی آن به لحاظ زیست محیطی شرایط به نسبت مناسبی برای شکل گیری استقرارهای باستانی دارند. از جمله نواحی شرقی آن می توان به دشت میان کوهی ملایر اشاره کرد که در مجاورت دشت های همدان، نهاوند و بروجرد قرار گرفته است. طبق شواهد باستان شناختی، شروع استقرار در این دشت از دوره مس و سنگ قدیم است، هرچند با بررسی های سال های اخیر، چندین محوطه از دوران نوسنگی نیز در منطقه شناسایی شده است. پژوهش حاضر به بررسی استقرارهای مس و سنگ و مفرغ حاشیه جنوب شرقی این دشت می پردازد. اساس این پژوهش بر مطالعه داده های باستان شناختی حاصل از بررسی این حوزه استوار است. تحلیل داده های جمع آوری شده الگوی استقراری محوطه ها با استفاده از نرم افزار ArcGIS، روش های آماری چندمتغیره، داده های مکانی رقومی و عوامل زیست محیطی به صورت تقسیم طبقات ارائه شده است. مطالعه میزان تاثیر و تاثر فرهنگ های مناطق هم جوار و تبیین تحولات اجتماعی فرهنگی حوزه بر اساس داده های باستان شناختی از دیگر مباحث مطرح در این پژوهش است. با توجه به مقایسه و تطبیق داده ها بیشترین ارتباطات فرهنگی منطقه با زاگرس مرکزی و دشت کنگاور بوده و با آنالیز خوشه ای، در هر دوره دو بافت پراکنشی در منطقه مورد مطالعه، بر اساس توزیع عناصر محیطی مشاهده شد.

تپه گردآشوان در حوضۀ رودخانۀ زاب کوچک شهرستان پیرانشهر واقع شده که طی دو فصل مورد کاوش باستان شناسی قرار گرفته است. نتایج کاوش اطلاعات درخورتوجه ای درخصوص سنت های فرهنگی دورۀ مس وسنگ جدید به دست داد. نتایج مطالعات مواد فرهنگی گردآشوان نشانگر حضور سنت سفالین کاهرو/ پیزدلی بوده و گاهنگاری نسبی نشانگر این امر است که بیشترین مناسبات فرهنگی و برهم کنش ها با مناطق قفقاز، آناتولی و بین النهرین می باشد. برخلاف مطالعات باستان شناسی بسیاری که در شمال غرب انجام گرفته، تاکنون حوضۀ زاب از منظر مطالعات گیاه شناسی و جانورشناسی مغفول مانده است. پژوهش حاضر به مطالعۀ بقایای زیستی و بازسازی الگوهای معیشتی عصر مس وسنگ شمال غرب ایران می پردازد. هدف اصلی این پژوهش تبیین اقتصاد معیشتی تپه گردآشوان در عصر مس وسنگ است. به منظور کسب اطلاعات جوامع هزارۀ چهارم و پنجم پیش ازمیلاد به بررسی سیستم های معیشتی ساکن در حوضۀ رودخانۀ زاب کوچک می پردازیم. وجود نهشت فراوان از بقایای خاکستر و دیگر بقایای سوخته عملاً زمینۀ لازم برای انجام مطالعات میان رشته ای ازقبیل باستان گیاه شناسی و جانورشناسی را فراهم کرده است. پژوهش حاضر برمبنای کاوش های باستان شناسی، مطالعات گیاه شناسی و استخوان شناسی صورت پذیرفته است و با رویکرد توصیفی-تحلیلی، سعی در تبیین الگوهای معیشتی ساکنان تپه گردآشوان دارد؛ بنابراین این پژوهش به این پرسش می پردازد که الگوی معیشتی ساکنان گردآشوان در حوضۀ رودخانۀ زاب در عصر مس وسنگ میانی / جدید چگونه بوده است؟ چه طیفی از گونه های جانوری را دربرمی گیرد؟ به نظر می رسد دامپروری یکی از ارکان نظام معشتی بوده و بیشتر از کشاورزی رواج داشته است؛ چراکه میزان بقایای حیوانی بیشتر از بقایای گیاهی بوده است. نتایج مطالعات نشانگر الگوهای ترکیبی دامداری و کشاورزی است و نشانگر کاشت گندم نان و جو است که بیانگر اقتصاد متکی بر کشاورزی است.